WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA Z WYKORZYSTANIEM METODY RUCHU ROZWIJAJĄCEGO WERONIKI SHERBORNE

1. Podstawy
Jest to system ruchowych ćwiczeń-zabaw-relacji zbudowany w oparciu o wczesnodzięcięce zabawy rodziców z dziećmi.
Główne założenie metody to posługiwanie się ruchem jako narzędziem wspomagania rozwoju psychoruchowego. Dzieje się tak dzięki rozwijaniu za pośrednictwem ruchu świadomości własnego ciała i przestrzeni, usprawnianiu ruchowemu, dzieleniu przestrzeni z innymi osobami oraz nawiązywaniu z nimi bliskiego kontaktu za pomocą ruchu i dotyku. W metodzie tej szczególny nacisk kładzie się na wyrównanie rozwoju sfery ruchowej, kształtowanie umiejętności nawiązywania pozytywnych relacji z innymi osobami przez wspólne doświadczenia ruchowe, a także na budowanie i umacnianie zaufania do siebie i innych, oraz kreatywne wyrażanie siebie.

2. Geneza
Metoda została stworzona przez angielską nauczycielkę wychowania fizycznego, tańca i ruchu. Inspiracją do stworzenia metody było dla Weroniki spotkanie z Rudolfem Labanem, wybitnym choreografem i twórcą kinetografii. Sherborne studiowała pod jego kierunkiem, następnie została jego asystentką. Stworzona przez niego filozofia ruchu, jego osobowość, zainspirowały Weronikę. Kiedy później zetknęła się z problematyką upośledzenia umysłowego, zaczęła rozwijać własne metody pracy z dziećmi niepełnosprawnymi intelektualnie.
Swoją metodę zademonstrowała po raz pierwszy w 1972 roku podczas zajęć które prowadziła dla osób zajmujących się dziećmi trudnościami w uczeniu się. Ta forma terapii spotkała się z dużym zainteresowaniem. Przez następne 30 lat Weronika Sherborne kształciła nauczycieli terapeutów w całej Europie. Początkowo koncentrowała się na pracy z dziećmi niepełnosprawnymi intelektualnie, później rozszerzała metodę o pracę z osobami dorosłymi z upośledzeniem, oraz z innymi zaburzeniami. Wszystkie zajęcia okazały się przynosić pozytywne rezultaty.
Weronika zmarła w 1990 roku, ale pozostało wielu jej uczniów, którzy teraz kształcą nowe pokolenia. Obecnie istnieje organizacja International Sherborne Co-Operation. Dba ono o wysoką jakość pracy metodą MRR, a także upowszechnienie informacji i metodzie.
W Polsce metodą zajmuje się Marta Bogdanowicz, Bożena Kisieli, Alicja Wilkołazka i Alicja Kasica.

3. Podstawy teoretyczne
Metoda Ruchu Rozwijającego, pomimo swojej nazwy nie jest metodą usprawniania ruchowego. Jej podstawowym celem jest rozwijanie sfery emocjonalno-społecznej, oraz świadomości samego siebie i innych osób.
 

Na podstawie własnych doświadczeń Weronika doszła do winsoku, że wszystkie dzieci mają dwie podstawowe potrzeby:
- potrzebują czuć się w swoim ciele, jak w domu
- potrzebują umieć nawiązywać relacje
Podstawowym celem zajęć MRR jest zatem zaspokajanie tych potrzeb, co w praktyce jest realizowane poprzez rozwijanie u uczestników dwóch aspektów: świadomości siebie i innych:

•  Świadomość siebie

Osiąga się ją poprzez doświadczenia ruchowe, które pomagają nam skoncentrować się tak, że stajemy się świadomi tego, co dzieje się z naszym ciałem, wsłuchujemy się w nie, odczuwając dotyk i bodźce płynące z jego wnętrza. Sprzyja to podnoszeniu samoakceptacji i pozwala na zyskanie większej pewności siebie zarówno w sferze fizycznej jak i emocjonalnej.

• Świadomość innych

Nauka poruszania się między ludźmi i wchodzenia z nimi w interakcje w sposób, który ułatwia budowanie zaufania i pozytywnych relacji. Udział w grupowych zajęciach ruchowych umożliwia uzyskanie odpowiedniego wsparcia i stanowi zachętę do odkrywania indywidualnej kreatywności.

We wszystkich ćwiczeniach ważnym elementem jest rozwijanie świadomości różnorodnych cech ruchu. Dzieci z zaburzeniami rozwoju mają bowiem często duże trudności ze zróżnicowaniem i kontrolą tempa ruchu, jego siły, kierunku oraz przepływu. Ćwiczenia są dla nich okazją do nabywania umiejętności kontrolowania własnego ciała, a co za tym idzie także emocji, oraz kontaktów społecznych. Ostatecznym celem wszystkich zabaw jest rozwinięcie u dziecka umiejętności uchu kreatywnego. Ten rodzaj ruchu umożliwia twórczą ekspresję. Jego cechami są: spontaniczność, brak zahamowań, swoboda i kreatywność.
Metoda jest oparta na teorii Rudolfa von Labana. Jako pierwszy podjął się obiektywnej obserwacji i opisu naturalnego ruchu ludzkiego. Laban doszedł do wniosku, że idealną bryłą, za pomocą której można opisać wszystkie możliwości ruchowe ludzkiego ciała, jest kula. Opisanie ruchu na jej podstawie byłoby jednak bardzo trudne ze względu na brak jednoznacznie uchwytnych punktów orientacyjnych. Znacznie lepiej może posłużyć do tego celu sześcian, za pomocą którego można wyznaczyć trzy podstawowe kierunki, w których porusza się nasze ciało: przód-tył, prawo-lewo, góra-dół.
Wspomniany opis kierunków jest jednym z pięciu aspektów, które składają się na analizę ruchu Labana. Aspekty te można przedstawić w formie zagadnień dotyczących sposobu realizowania ruchu. Można je opisać odpowiadając na poniższe pytania:

• Która część ciała porusza się?

- Czy porusza się całe ciało, czy tylko jego część?
- Czy w ruchu bierze udział górna, czy dolna połowa ciała?
- Czy porusza się środkowa część ciała, czy jedynie kończyny?
- Czy w ruch włączone są „punkty środkowe” tj. łokcie, kolana?
- Czy ciało porusza się w sposób skoordynowany?
Dla Weroniki Sherborne najważniejsze były właśnie te pytania. Uznawała ona za bardzo istotny element swojej metody ćwiczenia kształtujące świadomość części ciała, szczególnie zaś środka ciała (tułowia/brzucha). Dzieci z zaburzeniami rozwoju mają bowiem często duże trudności z kontrolowaniem swego ciała, wynikając właśnie z niewystarczającej świadomości poszczególnych jego części. Świadomość centrum ciała umożliwia prawidłową koordynację ruchów.

• W jakich kierunkach porusza się ciało?

- Do przodu, czy do tyłu
- W górę, czy w dół
- W prawo, czy w lewo

• W jaki sposób porusza się ciało? Laban wyodrębnił cztery wymiary ruchu:

- Jaka jest energia ruchu, czy ruch jest mocny czy łagodny?
- Jaki jest przepływ ruchu, czy ruch jest swobodny czy kontrolowany?
- Jaki jest ruch względem przestrzeni, Czy jest to ruch kierunkowy czy prosty, jednoznacznie ukierunkowany?
- Jak można opisać ruch względem czasu, Czy ruch jest szybki czy wolny?
Na podstawie tego kryterium można wybronić 8 cech ruchu:
- ruch mocny/ łagodny
- ruch swobodny/kontrolowany
- ruch wielokierunkowy/prosty
- ruch szybki/wolny

• Z kim lub z czym wykonywany jest ruch?

W przypadku ruchu wykonywanego z innymi osobami mówimy o trzech typach relacji:
- relacja „z” opiekuńcza. Jeden z partnerów słabszy i bierny, poddaje się ruchom drugiego aktywnego. Dzięki tej relacji dziecko ma poczucie bezpieczeństwa, nabiera zaufania do partnera i grupy.
- relacja siłowa „przeciw”, obie osoby są aktywne i silne, a ich energia jest skierowana na przeciwstawianie się partnerowi. Dzięki tej relacji dziecko uświadamia sobie, że siły można używać bez agresji. Nabiera zaufania do siebie, swoich możliwości, ma poczucie własnej wartości.
- Jeśli obie osoby są aktywne, silne i darzą się zaufaniem, możliwa jest prawdziwie partnerska relacja „razem”, polegająca na współpracy, partnerzy zwracają uwagę na swoje wzajemne potrzeby i realizują je harmonijnie współdziałając.

• Jaki jest stosunek ruchu do grawitacji?

- Czy ruch przeciwstawia się sile ciążenia?
- Czy ruch poddaje się sile ciążenia
Schemat 2. przedstawia trzy ćwiczenia bardzo często wykorzystywane w metodzie MRR tj. turlanie partnera po podłodze, odpychanie partnera plecami i podskoki w trójkach.
 
TURLANIE
- Cechy ruchu
Przepływ: swobodny/kontrolowany
Energia: Mocny/łagodny
Przestrzeń: wielokierunkowy/prosty
Czas: szybki/wolny
- Kierunek ruchu: kierunek ruchu może się zmieniać, ale ruch jest skierowany w bok ciała
- Która część się porusza: Rozwija świadomość środka ciała
- Postawa wobec grawitacji: Osoba poddaje się bezwładnie sile ciążenia
- Relacja: Relacja „z”, czyli osoba turlana jest bierna , a jej partner aktywny i silny
 
ODPYCHANIE PLECAMI
- Cechy ruchu Przepływ: swobodny/kontrolowany
Energia: Mocny/łagodny
Przestrzeń: wielokierunkowy/prosty
Czas: szybki/wolny
- Kierunek ruchu: do tyłu
- Relacja „przeciwko”
- Która część się porusza: W ruchu ćwiczona jest świadomość tułowia, czyli środka ciała
 
PODSKOKI W TRÓJKACH
- Cechy ruchu Przepływ: swobodny/kontrolowany, bo nie jest możliwe zatrzymanie się w trakcie trwania podskoku
Energia: Mocny/łagodny
Przestrzeń: wielokierunkowy/prosty
Czas: szybki/wolny
- Kierunek ruchu: w górę
- Postawa wobec grawitacji: Osoba przeciwstawia się sile grawitacji
- Relacja „razem”, ćwiczenie wymaga współpracy między partnerami
- Która część się porusza: W ruchu ćwiczona jest świadomość tułowia, czyli środka ciała

Analiza której dokonaliśmy może okazać się bardzo pomocna przy planowaniu zajęć metodą MRR, w przypadku każdej grupy, inne aspekty ruchu będą szczególnie ważne i wymagające stymulacji. Widząc jakie aspekty ruchu są angażowane w poszczególnych ćwiczeniach, możemy tak zaplanować zajęcia, żeby skupić się na aspekcie uznawanym przez nas za najważniejszy. Powinniśmy zadbać jednak o to, żeby w całym cyklu zajęć żaden z istotnych dla ćwiczącej grupy aspektów nie został pominięty.

4. Dla kogo przeznaczona?
Jest przeznaczony przede wszystkim do pracy z dziećmi z zaburzeniami rozwoju psychoruchowego, lecz możliwości jego stosowania są praktycznie nieograniczone.

5. Jak układać scenariusze?
Zajęcia prowadzone metodą Weroniki Sherborne mogą być bardzo zróżnicowane pod względem treści, w zależności od potrzeb uczestników, jednak ogólna forma i struktura jest zazwyczaj podobna. Ćwiczenia oparte są na twórczym wykorzystaniu ruch, bliskim fizycznym kontakcie sprzyjającym tworzeniu więzi emocjonalnych i budowaniu poczucia bezpieczeństwa. Zbliżone są do naturalnych spontanicznych zabaw rodziców z dziećmi.
Nie jest to jednolity program, który narzuca konkretne działania w konkretnej kolejności, ale zbiór wskazówek, przykładów ćwiczeń do wykorzystania.
 
W metodzie można wyróżnić kilka kategorii ćwiczeń:
 
- ćwiczenia prowadzące do poznania siebie i własnego ciała
Świadomość siebie i otaczającego świata nie jest czymś, z czym każdy się rodzi, kształtuje się ona dzięki różnym doznaniom zmysłowym, dzięki którym tworzy ono powoli mapę własnego ciała. Dzięki temu w wieku trzech lat jest już w stanie uzmysłowić sobie własną odrębność fizyczną. W tym wieku Metoda Ruchu Rozwijającego może bardzo pomóc dziecku w rozwijaniu świadomości siebie, ponieważ dostarcza mu silnych doznań dotykowo-kinestetycznych, oraz przeżyć psychologicznych. W czasie takich zabaw dzieci uczą się nazw części ciała, uczą się swoich reakcji na różnego rodzaju bodźce.
Weronika kładła duży nacisk na rozwijanie świadomości tych części ciała, których nie widać tzn. Kolan i bioder, a także samego środka własnego ciała, czyli tułowia.
Na końcu ćwiczeń rozwijających świadomość własnego ciała, autorka proponuje naukę upadania, poprzez stopniowe upadanie na podłogę poczynając od przewrócenia się na plecy, gdy dziecko leży na boku.
a) Ruch ciała jako całości: np. turlanie po podłodze, kiedy obrót ciał dokonuje się pod wpływem jego ciężaru, także podskakiwanie.
b) Świadomość części ciała przenoszących jego ciężar: rozwijanie podstawowej tj dolnej części ciała.
- świadomość kolan (Dobrze jest rozpocząć proces budowania świadomości kolan od siedzenia na podłodze kiedy kolana są nieobciążone. Dzieci trzymają się za kolana, dzięki czemu czują co się z nimi dzieje. Zginając nogi unoszą kolana w górę, a potem z powrotem przyciskają je do ziemi. Weronika Sherborne nazywa to sztuczką ze zginającym się kolanem, można udawać, że dzieci pompują kolano aż znajdzie się na górze, a kiedy jest na samej górze przebijają szpilką jak balonik.)
- świadomość bioder (Dzieci kręcą się w kółko na pupie na śliskiej podłodze, a następnie upadają, dobrze jest wykorzystać sytuację kiedy jedno dziecko upadnie. W parach jedno dziecko robi mostek a drugie pod nim przechodzi. Lub dwie osoby wspólnie utrzymują równowagę w pozycji stojącej).
- świadomość tułowia (Pełzanie jak jaszczurka)
- świadomość środka ciała(Paczka, najpierw otwierają paczkę potem robią sami).
- ruch obrotowy tułowia (Leży na brzuchu nie dotykając podłogi nogami i rękami, a następnie przekręca się ba plecy)

- ćwiczenia pomagające zdobyć pewność siebie i budować poczucie bezpieczeństwa w swoim otoczeniu

- ćwiczenia ułatwiające nawiązanie kontaktu, oraz współpracę z partnerami i grupą:
Oparte na relacji „z”
Oparte na relacji „przeciwko”
Oparte na relacji „razem”
Ćwiczenia relacyjne pozwalają dziecku zdobyć poczucie bezpieczeństwa i zaufanie do innych osób. Bardzo dużo zostaje przekazane dziecku przez rodzaj uczuć, które starszy partner okazuje młodszemu. Małe dziecko powinno zaznać sukcesu , poczuć satysfakcję z własnych dokonań i mieć świadomość własnej wartości.
Dzięki ćwiczeniom w relacji „przeciwko” dziecko uczy się także własnego ciała, doświadcza własnego tułowia, środka ciała i powiązania między kończynami. Pomaga to dziecku rozwinąć poczucie całości i uświadamia, że poszczególne części jego ciała są ze sobą ściśle powiązane.
Inną zaletą zabaw relacyjnych jest rozwój dużej różnorodności sposobów komunikowania się.
Pomiędzy ćwiczeniami w parach i grupie, powinno się proponować ćwiczenia relaksujące, takie które pozwolą dzieciom odprężyć się i przygotować do wysiłku fizycznego. Dobrze jest uczyć dzieci głębokiego oddychania, u starszych dzieci dobrze jest wprowadzać oddychanie przeponą. Mogą to być także tzw dziecięce masażyki. Pianie na maszyni, idzie rak nieborak, wałkowanie ciasta.
Na zakończenie zajęć dobrze jest dzieci wyciszyć i uspokoić.
Jeżeli chodzi o ćwiczenia w parach, to najlepszym partnerem dla dziecka byłby jego rodzic, ale ponieważ nie zawsze jest to możliwe to partnerem może być wychowawca, starsze dziecko, lub w przypadku przedszkoli integracyjnych zdrowe dziecko, które partneruje dziecku niepełnosprawnemu intelektualnie lub fizycznie.
Przy planowaniu scenariusza zajęć ważne jest trzymanie się kilku sekwencji, które są zilustrowane na Schemacie 3.

•  Pierwsza sekwencja dotyczy liczby ćwiczących jednocześnie osób: Na początku każdego etapu ćwiczenia powinny być skoncentrowane bezpośrednio na każdym uczestniku zajęć, następnie należy przejść do ćwiczeń w parach , potem w małych zespołach, a dopiero na końcu można pracować z całą grupą. Dzięki temu u dzieci wzrasta poczucie bezpieczeństwa w relacjach z innymi osobami
• Druga sekwencja dotyczy świadomości dziecka. Ponieważ na początku ćwiczenia koncentrują się na samym dziecku, to pozwala mu to na zyskanie świadomości własnego ciała, później staje się ono coraz bardziej świadome otaczającej go przestrzeni. Kolejnym krokiem jest wchodzenie w relacje z coraz większą grupą osób. Stwarza to okazję do nabywania świadomości dzielenia przestrzeni z innymi ludźmi.
  
• Sekwencja trzecia mówi, że ćwiczenia należy rozpoczynać w niskiej pozycji, leżąc, lub siedząc na podłodze. Daje to dziecku poczucie stabilności i bezpieczeństwa. Kolejnym etapem są ćwiczenia wykonywane nieco wyżej nad podłogą na czworakach.
  
• Kolejna sekwencja jest podsumowaniem i rozwinięciem trzech poprzednich. Jej pierwszym etapem jest bowiem nabywanie świadomości własnego ciała i otaczającej dziecko przestrzeni, a także przebywających w niej osób. Kiedy dziecko przejdzie już przez etap oswajania własnego ciała i przestrzeni, może w bezpieczny sposób rozpocząć nawiązywanie kontaktów z pozostałymi uczestnikami. Pierwszą i jednocześnie najbezpieczniejszą relacją, jest relacja „z”, później relacją „przeciwko”, a na samym końcu proponujemy dzieciom wejście w relację „razem”, jest to docelowa relacja, której dziecko powinno się nauczyć.
  
• Nadrzędna sekwencja pokazuje w jaki sposób stopniowo wzrasta zaufanie dziecka. Najpierw uczy się ono ufać sobie i swojemu ciału, potem zdobywa zaufanie do ćwiczącego z nim partnera, a następnie do pozostałych uczestników. Dopiero pełne zaufanie pozwala dziecku zaangażować się w twórczą aktywność.
  

6. Scenariusz zajęć
PRZYKŁADOWY SCENARIUSZ ZAJĘĆ Z WYKORZYSTANIEM MRR
- Bieganie po sali (na prostych nogach, zgiętych kolanach, gumowych nogach, na piętach, palcach, wysoko kolana, )
ZABAWA I ROZGRZEWKA
- Skakanie w miejscu (jak najwyżej, jak najniżej, dookoła własnej osi, na jednej nodze…)
- Głęboki śmiech ha-ha-ha-ha
- Bączki
- Turlanie się w kółko
- W leżeniu na plecach przemieszczanie się po sali
PRZYWITANIE
- Przywitanie piosenką
ROZWIJAJĄCE ŚWIADOMOŚĆ WŁASNEGO CIAŁA
- Oddychanie przeponą, żeby brzuch się poruszał
- Witanie się poszczególnymi częściami ciała
- Foteliki
- Poznawanie pleców partnera
- Ciągnięcie dziecka za kostki po sali
- Rowerek
- Jedna osoba dźwiga drugą na plecach
- Kołyska dla dziecka
- Szmaciana lalka-rozluźnienie
ROZWIJAJĄCE ŚWIADOMOŚĆ PRZESTRZENI
- Spacer po sali parami
- Spacer samodzielnie z wyciągniętymi rękami
- Jedna osoba w parze powtarza imię dziecka, a ono idzie za głosem z zamkniętymi oczami
- Pełzanie po sali
- Turlanie się po całej sali
RELACJA „Z”
- Koncert – gra na plecach w kółeczkach i na odwrót (zasada wzajemności)
- Dzieci skaczą pomiędzy leżącymi rodzicami
- Tunele
- Rodzice tworzą domki
- Rodzice leżą a dzieci po nich przechodzą
- Rodzice leżą w kółku plecami do siebie a dzieci przeskakują
RELACJA „PRZECIWKO”
- Paczka
- Skała
- Twierdza
- Relaksacja, przeciąganie się jak najszerzej, jak najdłużej
RELACJA „RAZEM”
- Obroty w leżeniu/siedzeniu w kole
- Iskierka
- Każde dziecko trzymając się za ręce w kole po kolei wstaje i siada
- Wagoniki
- Oddychanie i napinanie mięśni
- Waga (siedzimy z nogami złączonymi trzymając się za ręce i na przemian wstajemy)
- Masaż grupowy
- Kołyska grupowa
- Rozdzielanie złączonych dzieci
- Trzymając się za ręce wszyscy razem wstają
- Pożegnanie