Zaburzenia dyzartryczne – ćwiczenia wspomagające wyrazistość mowy

Dyzartria jest to zespół zaburzeń oddechowo – fonacyjno – artykulacyjno – prozodycznych spowodowanych uszkodzeniem ośrodków ruchowych kory, dróg piramidowych, układu pozapiramidowego, móżdżku, a także obwodowego neuronu unerwiającego aparat mówienia oraz samych mięśni. Uszkodzenia te, o różnym stopniu i rozległości, powodują zaburzenia napięcia, kontroli i koordynacji  mięśni biorących udział w produkcji mowy. Przy dyzartrii ulega zniekształceniom dźwiękowa strona języka i ekspresja mowy, natomiast poziom leksykalny, gramatyczny i syntaktyczny z reguły pozostaje bez zmian. Choroby, które mogą doprowadzić do uszkodzenia tych struktur mózgowych to m. in. choroby naczyniowe, guzy mózgu i pnia mózgu, Parkinson, choroby móżdżku, neuropatie, choroby neuronów ruchowych, miopatie, zapalenia mięśni, miastenia i inne choroby układu ruchu.

Mowa dyzartryczna jest niewyraźna, powolna, zamazana, cicha, nosowa. Jakość mowy najbardziej zaburzona jest w płaszczyźnie artykulacyjnej i w zależności od tego, które mięśnie są najbardziej porażone (wargi, podniebienie, język) spółgłoski przez nie realizowane sprawiają choremu największe trudności. Poza artykulacją zaburzenia występują również na płaszczyźnie suprasegmentalnej wypowiedzi (rytmu, tempa, melodii, akcentowania), fonacyjnej (trudności w wytwarzaniu głosu) oraz oddechowej (brak regularności oddechu).

Terapia osób z dyzartrią to nie tylko ćwiczenia, ale również praca nad odpowiednią motywacją pacjenta, pozytywnym podejściem do zaleceń, określanie celu i dążenie do jego realizacji. Plan terapii powinien być dopasowany indywidualnie do potrzeb i możliwości pacjenta.

I Ćwiczenia oddechowe
Cele:
- wydłużenie fazy wydechowej
- powiększenie wydajności płuc
- poprawa napięcia i koordynacji mięśni oddechowych.

1. Głębokie oddychanie z kontrolą ruchów przepony.

2. Rytmiczne oddychanie: wdech – pauza – wydech. Każdy etap trwa 3 sekundy, następnie wydłużamy czas w miarę możliwości.

3. Wdech 3 sekundy, podczas wydechu wymawiamy głoski szczelinowe: h, s, f (łączny czas emisji głosek ok.12 sekund).

4. Podczas wydechu realizujemy głoskę s w rożnych strukturach:
- zaczynamy głośno i stopniowo zmniejszamy natężenie,
- zaczynamy cicho i stopniowo zwiększamy natężenie,
- na jednym wydechu realizujemy głoskę s cicho – coraz głośniej – głośno – ciszej – cicho.

5. Podczas wydechu realizujemy głoskę s w rożnych rytmicznych wzorach, sss długie emisje, s krótkie emisje:
-  sss – s – s – sss
- s – s, sss – s – s – sss
- s – sss – s – sss – s
- i inne warianty.

II Ćwiczenia fonacyjne
Cele:
- koordynacja oddychania i fonacji
- kontrola wysokości głosu
- różnicowanie tonów.

1. Ćwiczenia fonacyjne zaczynamy od ręcznego lub wibracyjnego masażu mięśni barków, szyi i twarzy.

2. Wykonujemy ćwiczenie rozluźniające mięśnie oddechowo – fonacyjne: podnieść zaciśnięte dłonie na wysokość klatki piersiowej, a następnie energicznie je opuścić w dół, jednocześnie wydychając głośno powietrze.

3. Jak najdłuższa wokalizacja samogłoski a, następnie dodajemy następną aż do uzyskania wzoru: a- o – u – e – i – y, przechodzimy od wokalizacji jednej samogłoski do drugiej bez pauz (legato).

4. Wymawianie samogłosek w rożnych strukturach:
- cicho – głośno
- szybko – wolno
- wysoki ton – niski ton.

Bibliografia
Lewandowski A., Tarkowski Z., 1989, Dyzartria wybrane problemy etiologii, diagnozy i terapii, wyd. Centralny Ośrodek Metodyczny Poradnictwa Wychowawczo-Zawodowego Ministerstwa Edukacji Narodowej, Warszawa.